Wchodzimy do sklepu ogrodniczego i stajemy przed półką z nawozami.

Po lewej stronie nawozy mineralne: konkretne, rzeczowe, uzbrojone w tabelki, procenty i symbole pierwiastków. Sprawiają wrażenie, jakby przyszły prosto z laboratorium i w każdej chwili mogły poprosić nas o podpis na protokole.

Po prawej — nawozy naturalne, organiczne, biologiczne, humusowe. Butelki zwykle ciemne, etykiety zielone, korzenie imponujące, a gdzieś w pobliżu obowiązkowo dżdżownica. Niekiedy tylko symboliczna, ale zawsze niezwykle pracowita.

Wszystkie obiecują mniej więcej to samo: zdrowe korzenie, jędrne liście, bujny wzrost i kwitnienie tak obfite, że storczyk przestanie się mieścić w kadrze. Człowiek zaczyna podejrzewać, że nie stoi przed półką z nawozami, lecz przed rzędem zaczarowanych butelek.

Wystarczy wybrać jedną, odkręcić nakrętkę i wypowiedzieć życzenie.

Nasze pierwsze brzmi:

„Dżinie, nakarm mojego storczyka”.

Życzenie wydaje się skromne. Nie żądamy przecież pałacu, latającego dywanu ani nawet siedmiu nowych pędów kwiatowych przed niedzielą. Chcemy tylko nakarmić roślinę.

A jednak właśnie tutaj zaczynają się pierwsze schody.

Jedni twierdzą, że najlepszy jest nawóz mineralny: czysty, dokładnie opisany i przewidywalny. Drudzy wybierają nawóz organiczny, bo przecież w naturze nikt nie biega po lesie z konewką pełną NPK. Jeszcze inni postanawiają pogodzić oba obozy i dolewają do wody wszystkiego po trochu, aż powstaje mikstura, przy której nawet dżin odkłada turban, zakłada okulary ochronne i prosi o analizę chemiczną.

Zanim więc zaczniemy wybierać stronę, dobrze byłoby zapytać samego zainteresowanego.

A właściwie — zajrzeć mu do korzeni.

Storczyk nie czyta etykiety

Falenopsis potrzebuje azotu, fosforu, potasu, wapnia, magnezu i siarki. W mniejszych ilościach potrzebuje również między innymi żelaza, manganu, cynku, miedzi, boru i molibdenu.

Nie wystarczy jednak, że pierwiastki gdzieś w pobliżu są. Muszą jeszcze znajdować się w odpowiedniej postaci chemicznej, zostać rozpuszczone w wodzie i nadawać się do pobrania przez korzenie.

Sam korzeń nie rozpoznaje, czy jon azotanowy przybył z eleganckiego nawozu mineralnego, z rozłożonych szczątków roślinnych, czy z preparatu ozdobionego zielonym listkiem i wizerunkiem dżdżownicy o wyjątkowo pogodnym usposobieniu.

Nie ma poglądów ideologicznych. Nie dzieli składników na naturalne, sztuczne, ekologiczne i podejrzane. Pobiera to, co znajduje się w roztworze, ma właściwą postać i może zostać przetransportowane przez komórki korzenia.

Nie oznacza to oczywiście, że wszystkie nawozy działają tak samo. Różnica nie tkwi jednak w tym, że jeden pierwiastek jest szlachetnym dzieckiem natury, a drugi chemicznym intruzem. Znaczenie ma przede wszystkim:

– w jakiej postaci składnik został podany,
– ile go podano,
– jak szybko staje się dostępny,
– jakie inne substancje mu towarzyszą,
– jak nawóz wpływa na pH i zasolenie roztworu,
– oraz czy jego skład jest znany i powtarzalny.

Krótko mówiąc: storczyk nie czyta etykiety, ale bardzo dokładnie odczuwa jej konsekwencje.

Nawóz mineralny: wiadomo, co podano na obiad

Nawóz mineralny zawiera składniki pokarmowe przede wszystkim w postaci soli rozpuszczalnych w wodzie. Po przygotowaniu roztworu znaczna ich część jest dostępna dla rośliny niemal od razu.

To jego największa zaleta. Wiemy — przynajmniej w granicach deklaracji producenta — ile zawiera azotu, fosforu i potasu, a w lepiej skomponowanych nawozach także wapnia, magnezu, siarki oraz mikroelementów. Możemy dobrać stężenie, zmierzyć przewodność roztworu i przy kolejnym podlewaniu przygotować mniej więcej to samo.

Na obiad nie zostaje podane „coś odżywczego”. Dostajemy jadłospis.

Ta przewidywalność ma jednak drugą stronę. Skoro rozpuszczone sole są łatwo dostępne, równie łatwo podać ich za dużo. Wówczas wzrasta zasolenie roztworu i podłoża, a korzenie, zamiast spokojnie korzystać z uczty, zaczynają walczyć o możliwość pobierania wody.

Falenopsis rosnący w grubej korze nie ma wokół korzeni wielkiej masy ziemi, która mogłaby część nadmiaru zatrzymać, rozcieńczyć albo zbuforować. Ma doniczkę, kilka garści podłoża i właściciela o dobrych zamiarach. A dobre zamiary, zwłaszcza odmierzone nakrętką „na oko”, potrafią osiągnąć zaskakujące stężenie.

Dlatego w przypadku falenopsisów zasada „mniej, ale regularnie” ma znacznie więcej sensu niż nawozowy rozmach w stylu uczty u sułtana.

Trzeba też pamiętać, że jeden pierwiastek może występować w różnych postaciach, a każda z nich zachowuje się nieco inaczej. Najlepszym przykładem jest azot.

Azot i jego trzy maski

W nawozach azot występuje najczęściej w trzech formach:

– azotanowej,
– amonowej,
– amidowej, czyli przede wszystkim jako mocznik.

Przez lata powtarzano, że storczyk uprawiany w korze nie potrafi korzystać z mocznika, ponieważ związek ten musi najpierw zostać rozłożony przez mikroorganizmy. Brzmiało to wiarygodnie, zwłaszcza że kora w doniczce rzeczywiście nie przypomina tętniącej życiem warstwy próchnicznej.

Tyle że falenopsis najwyraźniej nie znał tej teorii.

Badania wykazały, że jego korzenie potrafią pobierać zarówno azot azotanowy i amonowy, jak również mocznik. Przynajmniej część mocznika może więc zostać przyswojona bezpośrednio, bez czekania, aż mikroorganizmy łaskawie przerobią go na inną formę.

Nie oznacza to jednak, że proporcje poszczególnych form azotu są obojętne. Z przeglądu badań nad falenopsisami wynika, że zbyt wysoki udział azotu amonowego może utrudniać pobieranie niektórych kationów, między innymi wapnia i magnezu. Przy przewadze amonu obserwowano również zahamowanie wzrostu, chlorozy oraz uszkodzenia korzeni. Reakcja roślin zależała przy tym od podłoża, stężenia nawozu i czasu jego stosowania.

Nie wynika z tego, że azot amonowy jest złoczyńcą i należy go natychmiast wypędzić z domu. Jest wartościowym źródłem azotu. Problemem nie jest jego obecność, lecz nadmiar i niewłaściwe proporcje.

Jak zwykle zwycięża równowaga — słowo zupełnie nieefektowne na etykiecie, ale nadzwyczaj cenione przez rośliny.

Nawóz organiczny: spiżarnia jest pełna, ale zamknięta

Nawozy organiczne powstają z materiałów pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego. Mogą zawierać zarówno różne związki organiczne, jak i składniki mineralne już obecne w roztworze.

Część zgromadzonego w nich pokarmu nie jest jednak od razu dostępna dla rośliny. Złożone związki muszą zostać rozłożone do prostszych form — przede wszystkim dzięki aktywności mikroorganizmów. Dopiero wtedy korzenie mogą z nich skorzystać.

Spiżarnia jest więc pełna, ale nie wszystko stoi na stole. Niektóre słoiki trzeba najpierw otworzyć.

Tempo tego procesu zależy od temperatury, wilgotności, napowietrzenia, odczynu oraz aktywności mikroorganizmów. W ogrodowej glebie pracuje ogromna i niezwykle różnorodna społeczność bakterii, grzybów oraz innych organizmów. Jedne rozkładają, drugie przetwarzają, trzecie wykorzystują produkty pracy poprzedników. Całość przypomina wielkie przedsiębiorstwo, w którym nikt nie widział schematu organizacyjnego, a mimo to większość działów jakoś ze sobą współpracuje.

W doniczce wypełnionej grubą korą sytuacja jest znacznie mniej stabilna. Mikroorganizmy oczywiście tam występują, ale ich warunki życia nieustannie się zmieniają. Raz podłoże jest wilgotne, wkrótce wysycha, a przy kolejnym podlewaniu część rozpuszczonych substancji zostaje wypłukana.

Dlatego nawóz organiczny zastosowany w korze może działać mniej przewidywalnie niż mineralny. Trudniej ustalić, kiedy poszczególne składniki zostaną uwolnione i jaka ich ilość w danym momencie trafi do rośliny.

Nie oznacza to, że nawóz organiczny jest bezwartościowy. Może dostarczać składników pokarmowych oraz rozpuszczonych związków organicznych. Niektóre z nich mogą oddziaływać na rozwój korzeni, aktywność mikroorganizmów lub dostępność określonych pierwiastków.

Nie staje się jednak automatycznie pełniejszy, łagodniejszy ani bezpieczniejszy tylko dlatego, że powstał z naturalnego surowca.

Pokrzywa również jest całkowicie naturalna, a przecież siadanie w niej trudno uznać za zabieg pielęgnacyjny.

Natura także potrafi przesadzić

Skład nawozów organicznych może być mniej powtarzalny niż skład dobrze zdefiniowanych nawozów mineralnych. Zależy od rodzaju surowca, sposobu jego przetwarzania, a niekiedy również od konkretnej partii produktu.

Preparat może zawierać niewiele któregoś z potrzebnych pierwiastków, nieproporcjonalnie dużo innego albo w ogóle nie zapewniać kompletnego żywienia. Zielony listek na etykiecie nie jest przecież analizą laboratoryjną, chociaż niewątpliwie znacznie ładniej wygląda.

Dobrą przestrogą jest doświadczenie przeprowadzone na storczyku Laelia purpurata. Nie był to falenopsis, dlatego wyników nie możemy bezpośrednio przenosić na nasze rośliny. Badanie pokazuje jednak coś istotnego o samych nawozach.

Połączenie nawożenia mineralnego i organicznego dało w tym doświadczeniu większą produkcję suchej masy niż stosowanie każdego z nich osobno. Mogłoby się zatem wydawać, że naukowcy znaleźli idealne małżeństwo: mineralna precyzja spotkała się z naturalnym bogactwem i odtąd oboje żyli długo i szczęśliwie.

Niestety do związku wtrącił się bor.

Jeden z wykorzystanych nawozów organicznych zawierał go bardzo dużo. U roślin wystąpiły objawy toksyczności, zahamowanie wzrostu oraz nekrotyczne końcówki starszych liści. Sielanka skończyła się, zanim zdążono zamówić tort.

To ważna lekcja: pochodzenie nawozu nie gwarantuje jego właściwego składu. Naturalny nadmiar boru może uszkodzić roślinę równie skutecznie jak nadmiar pochodzący z nawozu mineralnego.

Korzeń nie pyta o rodowód sprawcy.

Dżinie, co zatem wybrać?

Jeżeli szukamy nawozu podstawowego, który ma regularnie dostarczać falenopsisowi wszystkich niezbędnych pierwiastków, dobrze skomponowany nawóz mineralny jest rozwiązaniem bardziej przewidywalnym. Znamy jego deklarowany skład, możemy precyzyjnie go rozcieńczyć, kontrolować stężenie i obserwować reakcję rośliny.

Nawóz organiczny może pełnić rolę dodatku, ale wymaga dokładnie takiej samej rozwagi. Trzeba sprawdzić jego skład, przeznaczenie i zalecane dawkowanie. Słowo „bio” nie daje preparatowi immunitetu od chemii. Wszystko, co znajduje się w butelce, nadal składa się z substancji chemicznych — nawet jeśli na etykiecie biegnie boso po łące.

Można również rozsądnie łączyć oba sposoby nawożenia. Nie polega to jednak na wlaniu pełnej dawki nawozu mineralnego, pełnej dawki organicznego, a następnie dorzuceniu jeszcze czegoś „na korzenie”, bo skoro już czarujemy, to z rozmachem.

Roślina nie otrzymuje wtedy kilku niezależnych porcji dobroci. Otrzymuje sumę wszystkich dostarczonych soli i związków.

A rachunek, jak zwykle, trafia do korzeni.

W domowej uprawie falenopsisów najbezpieczniejszy pozostaje prosty sposób postępowania:

– dobrze skomponowany nawóz mineralny traktujemy jako przewidywalną podstawę żywienia,
– preparat organiczny — jako możliwe uzupełnienie, a nie tajemniczy zamiennik całego jadłospisu,
– stosujemy niewielkie stężenia,
– okresowo przepłukujemy podłoże czystą wodą,
– obserwujemy korzenie, liście i tempo wzrostu,
– nie próbujemy spełnić wszystkich życzeń podczas jednego podlewania.

Pierwsze życzenie możemy zatem uznać za spełnione, chociaż dżin okazał się mniej romantyczny, niż sugerowała butelka.

Falenopsis potrzebuje właściwych pierwiastków, podanych w odpowiednich formach, proporcjach i stężeniu. Nawóz naturalny nie jest z definicji lepszy od mineralnego, a nawóz mineralny nie jest sztucznym fast foodem dla roślin. Oba mogą być pożyteczne, oba można zastosować niewłaściwie i żaden nie zwalnia nas z myślenia oraz czytania etykiety.

Możemy więc zakorkować pierwszą butelkę.

Pozostaje jednak drugie życzenie:

„Dżinie, nie tylko nakarm mojego storczyka. Spraw, żeby rósł silniej”.

I właśnie wtedy na scenę wchodzą biohumus, kwasy humusowe oraz ciemny płyn, który wygląda tak, jakby przechowywał w sobie wszystkie tajemnice żyznej ziemi.

Czy naprawdę kryje się w nim coś więcej niż pokarm dla rośliny? Czy może pobudzać wzrost, wzmacniać korzenie i poprawiać wykorzystanie składników mineralnych? A może część przypisywanych mu mocy pochodzi przede wszystkim z etykiety?

Dżin uśmiecha się tajemniczo.

O tym — w części drugiej.

Źródła